Monety to nie tylko środek płatniczy, ale również przedmioty stanowiące świadectwo historii oraz obiekty kolekcjonerskie. Jednym z kluczowych elementów mających wpływ na ich wartość zarówno kolekcjonerską jak i materialną jest ich stan zachowania. Właściwe określanie stanu zachowania, jest jednym z większych problemów, z którymi mierzą się początkujący, ale czasami również doświadczeni numizmatycy. W tym artykule postaram się wyjaśnić w prosty sposób jak oceniać stan zachowania monet oraz czym jest stan menniczy i czy naprawdę jest tak ważny.
Informacje, które postaram się przekazać mogą wydawać się banalne, ale pamiętajmy, że każdy numizmatyk kiedyś zaczynał przygodę z monetami i prawie każdy (w tym ja) na początku swojej numizmatycznej przygody miał problem z właściwą oceną stanów zachowania. Sam posiadam do dzisiaj monety, które trafiły do mojego zbioru w latach 90-tych XX wieku, kiedy miałem kilkanaście lat i byłem przekonany, że są to piękne, egzemplarze w stanie menniczym. W tamtych czasach niestety nie było jeszcze Internetu, z którego mógłbym czerpać wiedzę w tym zakresie. Pisząc ten artykuł, mam nadzieję, że pomogę komuś uniknąć błędów, które sam 30 lat temu popełniałem.
Stan zachowania monet obiegowych: o co w tym chodzi?
Najprościej rzecz ujmując, określenie stanu zachowania sprowadza się do określenia tego, jak dużo w swoim życiu “przeżyła” dana moneta, czyli ocenieniu w jakim stopniu jest zużyta. W Polsce korzystamy z kilkustopniowej skali oceny. W wielu katalogach numizmatycznych można znaleźć podział na siedem stanów zachowania monet. W ostatnich latach w praktyce skalę tą zawężono do 5. stanów i praktycznie nie spotyka się obecnie na aukcjach numizmatycznych monet opisanych jako stan VI i stan VII. Obecnie stosowana w Polsce skala ocen wygląda następująco:
Stan 1. (stan menniczy, stan I)
Określa monety, które nie noszą śladów użytkowania. Monety w tym stanie powinny wyglądać tak, jakby były dopiero co wyprodukowane w mennicy. Stan menniczy monet oznacza, że zazwyczaj posiadają one “zegarowy” połysk i nie mogą nosić uszkodzeń będących oznakami obiegu. Co ważne, należy pamiętać, że mogą posiadać patynę, czyli naturalny nalot, który nie obniża ani oceny stanu zachowania monety, ani jej wartości.
Stan 2. (stan znakomity, stan piękny, stan II)
Odróżnienie monety w stanie 2. od tej menniczej często stanowi duży problem dla początkujących numizmatyków. Sama nazwa “stan znakomity” sugeruje, że mamy do czynienia z czymś wyjątkowym. Moneta w tym stanie ma piękną prezencję, a od monety menniczej różni się jedynie detalami. Stan 2. określa monety, które mają jedynie nieznaczne wytarcia i uszkodzenia powstałe na skutek obiegu. Aby zobrazować to na przykładzie, posłużymy się…. skórzanymi butami. Jeśli kupimy nowe buty i wyjmiemy je z pudełka to można je porównać do menniczego stanu zachowania. Mogą one mieć drobne niedoskonałości powstałe w procesie produkcji, ale poza tym są w doskonałym stanie. Monetę w stanie 2. możemy natomiast porównać do tych samych butów, ale po kilku dniach użytkowania. Jeśli obejrzymy te buty z dalszej odległości, to wyglądają praktycznie jak nowe. Jeśli jednak przyjrzymy się im z bliska, to z pewnością zauważymy, że na skórze w miejscu gdzie zginamy stopę będzie widać drobne zagniecenia, a w niektórych miejscach mogą pojawić się ryski albo obtarcia.
Myślę, że prawie każdy bez problemu odróżni buty nowe od tych, które były już (nawet krótko) noszone. W podobny sposób można odróżnić monetę w stanie 2. od tej menniczej. Ta w stanie 2. jest nadal piękna, ale przy bliższych oględzinach można dostrzec, że ma jednak drobne ślady używania (obiegu). Umiejętność odróżniania stanu 1 od 2 jest niezmiernie ważna również ze względów finansowych. W przypadku większości monet, największa różnica w ich cenie jest pomiędzy tymi dwoma stanami. Jeśli w błędny sposób podczas zakupu uznamy monetę w stanie 2. za menniczą, to możemy na takim zakupie stracić sporo pieniędzy.
Stan 3. (stan dobry, stan III)
Tym stanem określa się monety noszące ślady obiegu. Mogą posiadać niezbyt mocne wytarcia i uszkodzenia. Jeśli chcielibyśmy odnieść stan 3. do opisywanych powyżej butów, to będą to te same buty, ale po kilku miesiącach noszenia. Dalej nadają się do użytkowania, ale widać od razu, że nie są nowe. Jeśli otworzymy nasz portfel i obejrzymy znajdujące się w nim monety, to te których rok wybicia wskazuje, że mają co najmniej 5 lat będą prawdopodobnie właśnie w 3. stanie.
Stan 4. (stan dostateczny, stan IV)
Dotyczy monet, które noszą bardzo wyraźne ślady obiegu. Są mocno wytarte, ale cały czas można je bez problemu zidentyfikować. Odnosząc się do przykładu z butami, dalej spełniają one swoją funkcję użytkową, ale wyglądają już na tak zniszczone, że raczej nie wybierzemy się z w nich do teatru.
Stan 5. (stan zły, stan V)
Określa monety, które są tak bardzo zniszczone, że nie można ich w jednoznaczny sposób zidentyfikować. Obecnie stan 5 jest to w praktyce wartość najniższa w skali ocen, z jaką można spotkać się w praktyce na rynku numizmatycznym.
Stan zachowania monet kolekcjonerskich
Przytoczona powyżej skala ma zastosowanie w przypadku monet wybijanych stemplem zwykłym (obiegowych). Wielu kolekcjonerów zbiera jednak również monety bite stemplem lustrzanym, czyli tzw. lustrzanki. Monety te nie trafiają z reguły do obiegu, dlatego też skala ocen ich stanu zachowania jest nieco odmienna. Jakie trzy podstawowe stany zachowania monet możemy wyróżnić?
- Stan L (stan lustrzany, menniczy)
Jest to stan zachowania monet kolekcjonerskich, który odnosi się do monet, które nie posiadają żadnych uszkodzeń mechanicznych (rysek, zadrapań, przetarć itp.). Mogą posiadać naturalną patynę, która często pojawia się na starszych monetach kolekcjonerskich wybitych w srebrze.
- Stan L/L-
Jest to stan lustrzany, ale z drobnymi uszkodzeniami. Monety w tym stanie mogą posiadać nieznaczne ryski i obtarcia. Nadal jednak powinny mieć piękną prezencję.
- Stan L-
Określa monetę kolekcjonerską z licznymi rysami i uszkodzeniami. W tym stanie często są monety, które zostały wyjęte z plastikowych kapsli, w których były sprzedawane.
Bezpłatna wycena monet
Stan zachowania monet – skala polska vs. amerykańska skala Sheldona
Przytoczona powyżej skala jest wykorzystywana na polskim rynku numizmatycznym. Kolekcjonerzy z różnych zakątków świata oceniają monety według różnych skali, typowych dla danego kraju. Na chwilę obecną nie ma jednego sposobu oceny stanu zachowania stosowanego na całym świecie. Coraz większą popularność na całym niemal świecie zdobywa jednak powstała w Stanach Zjednoczonych skala Sheldona, według której moneta może otrzymać maksymalnie 70 punktów. Oczywiście im lepszy jest stan zachowania monet, tym otrzymuje tych punktów więcej. Ze skali Sheldona korzystają firmy specjalizujące się w gradingu monet i banknotów takie jak NGC i PCGS.
Grading monet i banknotów jest niczym innym, jak właśnie usługą, w której niezależna firma za opłatą potwierdza autentyczność oraz ocenia stan zachowania monety według skali Sheldona. Każdej monecie nadawany jest niepowtarzalny numer i jest ona zamykana w plastikowym, hermetycznym slabie. Wraz ze wzrostem popularności gradingu monet, skalę Sheldona zaczyna wykorzystywać coraz więcej firm numizmatycznych, oraz samych kolekcjonerów, dla których gratkę stanowi stan meniczy rzadkich monet potwierdzony przez NGC lub PCGS wysoką oceną punktową z dopiskiem MS (mint state – stan menniczy). Wielu kolekcjonerów decyduje się na zakup tak ocenionych monet również ze względu na bezpieczeństwo transakcji. Jeśli nie mamy pewności co do oceny stanu we własnym zakresie, to zakup monety gdzie wstępną weryfikację i ocenę wykonała profesjonalna firma gradingowa, może być dobrym rozwiązaniem.
Jeśli interesuje Ciebie temat gradingu monet, zachęcamy do przeczytania artykułu: Grading monet – ile kosztuje? Co to jest grading monet? Podstawowe informacje
Jak samemu ocenić stan zachowania i rozpoznać stan menniczy?
Wraz ze wzrostem doświadczenia, z pewnością coraz łatwiej będzie każdemu numizmatykowi właściwie ocenić stan zachowania. Osoby doświadczone w tym zakresie potrafią zrobić to często w dosłownie kilka sekund. Każdy jednak kiedyś zaczynał i w przypadku początkujących kolekcjonerów, aby właściwie ocenić stan zachowania monet, warto wykonać kilka poniższych kroków.
Ocena wzrokowy
Pierwszym krokiem w ocenie stanu zachowania monet powinna być dokładna analiza wizualna. Należy skrupulatnie przyjrzeć się awersowi i rewersowi monety, poszukując wszelkich oznak zużycia, korozji czy innych uszkodzeń, które mogą być następstwem obiegu. Warto obejrzeć również dokładnie obrzeże monety, czyli rant. Mogą na nim znajdować się uszkodzenia takie jak np. ślady po usuniętych mocowaniach, które często spotyka się na starych monetach srebrnych i złotych.
Oględziny pod lupą
Jeśli zauważyliśmy gołym okiem coś niepokojącego, to warto obejrzeć dokładnie monetę pod lupą. Optymalne w tym celu będą te z powiększeniem 4-6x, a jeśli zależy nam na bardzo dokładnym obejrzeniu małego fragmentu monety warto użyć lupy z powiększeniem co najmniej 10x. Korzystanie z mikroskopu w celu oceny stanu zachowania raczej nie ma żadnego sensu. Korzystać z niego warto raczej tylko w celu oceny autentyczności monety, a nie jej stanu.
Porównanie z innymi egzemplarzami
Ostatnim, ale często bardzo pomocnym etapem może być porównanie ocenianej monety z innymi egzemplarzami tej samej emisji. Warto poszukać w internecie zdjęcia identycznych monet. Można przede wszystkim zwrócić uwagę na te, które były oferowane przez profesjonalne firmy numizmatyczne lub też przeszły grading NGC lub PCGS. W takim przypadku możemy dowiedzieć się, jak powinna wyglądać dana moneta w określonym stanie zachowania i porównać ją z naszym egzemplarzem przed dokonaniem oceny.
Z naszego bloga dowiesz się również, jakie są sposoby na prawidłowe przechowywanie monet.
Pułapki przy ocenie stanu zachowania monet
Powyższe trzy kroki powinny nawet początkującym numizmatykom pomóc we właściwy sposób określić stan zachowania monety. Warto jednak wspomnieć o kilku pułapkach, które mogą na nas czychać w tym procesie. Poniżej omawiamy najważniejsze z nich.
Uszkodzenia mechaniczne
Jeśli np. moneta w stanie 1. posiada wywierconą dziurkę to w jakim jest stanie? Otóż dalej w 1., tyle że ma wywierconą dziurę. Nie są to zniszczenia spowodowane obiegiem, tylko celowy zabieg mający na celu zniszczenie monety. Oczywiście wartość takiej monety będzie najczęściej znacznie niższa niż identycznego egzemplarza bez dziurki.
Czyszczenie
Rozpoznanie jego śladów stanowi duże wyzwanie dla osób początkujących. ale często również doświadczonych numizmatyków. Tym, jak przeprowadzić czyszczenie monet zajmujemy się w oddzielnym artykule, ale chciałbym w tym miejscu zasygnalizować, że czyszczenie monety i pozostawione na niej ślady, choć technicznie nie obniżają oceny stanu, mają często olbrzymi wpływ na wartość monet.
Justunek
Na niektórych starych monetach można spotkać równoległe, głębokie rysy. Na pierwszy rzut oka wydawać by się mogło, że moneta taka została zniszczona i jej wartość znacznie spadła. Często może być to błędny wniosek. Szczególnie w XVIII i XIX wieku, w przypadku wielu monet wybijanych w srebrze oraz złocie, przed opuszczeniem mennicy ważono je aby sprawdzić czy nie ważą więcej niż powinny. Jeśli tak było, pilnikiem zeskrobywano z ich powierzchni nadmiar cennego kruszcu i w takim “podrapanym” stanie trafiały do obiegu. Monety ze śladami justunku ocenia się jako mennicze. Oczywiście jeśli trafiły do obiegu to później ich stan mógł ulec pogorszeniu, ale sam justunek nie ma wpływu na jego ocenę.
Sposób produkcji
Niektóre monety, szczególnie te stare, były wybijane w określony sposób. Mogą być np. “niedobite”. Objawia się to tym, że część napisów (legendy) lub rysunków jest nieczytelna. Jest to następstwem zbyt małej siły, z jaką stemple zostały uderzone w podczas wybijania monety. Dla osoby nie zaznajomionej z tym zagadnieniem, taka moneta może sprawiać wrażenie mocno wytartej obiegiem. W rzeczywistości jest to jednak jej naturalna cecha. W takim stanie opuściła mennicę, i mimo tego że jest nieczytelna, egzemplarz nadal może być oceniony jako menniczy (oczywiście jeśli nie ma innych uszkodzeń, które obniżają stan zachowania monety).
Błędy bicia (destrukty)
Tutaj mamy do czynienia nie tyle ze specyficznym procesem produkcji, ile z błędami popełnionymi w trakcie wybijania. Destrukty to monety uszkodzone w trakcie produkcji. One również mogą być ocenione jako mennicze, mimo iż często są mocno uszkodzone (np. posiadają pęknięcia obrzeża).
Podsumowanie
Każdy numizatyk powinien pracować nad tym, aby umiejętnie określić stan zachowania monety. Szczególnie ważne jest aby umieć odróżnić stan menniczy od stanu . Warto również nauczyć się rozpoznawania śladów czyszczenia oraz odróżniać justunek od zarysowań, które powstały już w obiegu. Pozwoli nam to uniknąć często bardzo kosztownych błędów. Ocena stanu zachowania monet jest niezwykle ważnym zagadnieniem. Moim zdaniem każdy, nie tylko początkujący numizmatyk, powinien stale nad nim pracować i zgłębiać swoją wiedzę w tym zakresie.
